Ewolucja klasycznej biblioteki w kierunku biblioteki elektronicznej w istotny sposób zmienia zasady korzystania ze zbiorów. Klient biblioteki elektronicznej jest właściwie użytkownikiem wyspecjalizowanego elektronicznego systemu informacyjnego.
    W roku szkolnym 2008/9 w Pedagogicznej Bibliotece Wojewódzkiej w Przemyślu wprowadzono moduł OPAC do systemu informacyjnego biblioteki, umożliwiający sprawne wyszukiwanie, sprawdzenie dostępności i bezrewersowe zamawianie pozycji ze zbiorów biblioteki, z dostępem ze strony domowej.
    Bibliotekarze obserwowali zachowania użytkowników systemu, prowadzili bezpośrednie rozmowy z czytelnikami, analizowali statystyki, jak również prowadzili badania jakości usług biblioteki elektronicznej oraz przygotowanie czytelników do korzystania z systemu (maj 2009 r.). Przydatność i wykorzystanie nowoczesnych źródeł informacji jak katalogi komputerowe, bazy danych, zadowolenie użytkowników z możliwości dostępu do katalogu OPAC, poznanie potrzeb i opinii o systemie to cele badawcze.
 
W wyniku przeprowadzonych badań uzyskano 350 ankiet: 150 ankiet w Przeworsku (PK), 82 w Przemyślu (PL), 80 w Lubaczowie (L), 38 w Jarosławiu (J). Całość respondentów podzielono na 4 kategorie wg zajęcia:

  • 29,4 % to nauczyciele ( w tym szkoły podstawowe 13,7 %, gimnazja 10,8 %, licealne 4,8 %); w tym: nauczyciele (53% J, 35% L,  26% PL, 23% PK).
  • 54 % to studenci (w tym studenci uczelni pedagogicznych 22  %, studenci innych kierunków 32 %); w tym: studenci (63% PK, 53% L, 52% PL, 27% J).
  • uczniowie stanowili 8,5% badanych; (10% L i  PL, 8% J, 7% PK).
  • pozostali użytkownicy niemieszczący się w powyższych kategoriach stanowili również 8 % respondentów (13% PL, J, 7% PK, 2,5% L).



W badaniach uczestniczyli przeważnie studenci: Przeworsk, Lubaczów, Przemyśl, zaś nauczyciele przeważali w Jarosławiu.

Analiza ankiet:


1. Jak często przychodzi Pan do biblioteki:

Wśród odpowiadających 69% często odwiedza bibliotekę (PK 83%,PL 69%, L 63%,  J 24%); na początku i końcu semestru 19,5% (J 60%, PL 21%,PK 13%, L 10%); na początku  i końcu roku szkolnego  tylko 6% (L 12%, J 10%, PL 6%, PK 1%); natomiast tylko raz w roku 5,7%, w tym (L 15%, J 5%, PL 4%, PK 2%).

2. Czy korzysta Pan częściej z usług wypożyczalni czy czytelni:
Przeważająca liczba, bo aż 80% badanych częściej korzysta z usług wypożyczalni,   w tym (PK 96%, PL 69%, J 68%, L 65%); natomiast 32% z usług czytelni, w tym (L 57%, PL 49%, J 32%, PK 9,3%). Z ogólnej sumy wynika, że 12 % zadeklarowało, iż równie często korzysta z usług wypożyczalni i czytelni.
 Podobnie najbardziej widoczne jest zadowolenie z usług wypożyczalni 86 % badanych ( 89% PK, 80% L, PL, 34% J); natomiast 57% z czytelni, w tym (68% PL, L, 34% PK, 33% J). Ponad 24% wypowiedzi wskazało na zadowolenie z realizacji wypożyczeń międzybibliotecznych (33% J, 19% L, 15% PK, 12% PL).

3. Z jakich źródeł informacji korzysta Pan najchętniej:
Badania wykazały, że nieznaczny procent (16%) użytkowników nadal poszukuje informacji w tradycyjnym (kartkowym) katalogu rzeczowym (katalog ten obejmuje zbiory sprzed 2006 r., językiem wyszukiwawczym jest UKD), w tym L 35%, PL 16 %, PK 9%, zaś Jarosław nie ma już katalogu tradycyjnego. Można więc powiedzieć, że umiejętność posługiwania się nowym katalogiem tym czytelnikom nastręcza trudności. Zdecydowana większość badanych, bo ponad 57% korzysta jednak z katalogu komputerowego (J 100%, PK 60%, PL 52%, L 37,5%). Inne komputerowe bazy danych przeszukuje tylko 27% badanych, ogólnie korzysta z Internetu 26% respondentów.

4. Co utrudnia zdaniem Pana korzystanie z biblioteki:
Liczba komputerów (7%), czy  komputerowe zmawianie (14%) nie stanowią bariery   w korzystaniu z biblioteki - lecz mała aktualność księgozbioru (14%), a przede wszystkim mała liczba dostępnych książek i czasopism (48,5%).

5. Czy korzysta Pan/i z katalogów bibliotecznych dostępnych online (http://www.opac.pbw.org.pl/)  ze strony domowej ?

 Spośród oferowanych usług bibliotecznych bardzo wysoko oceniono możliwość zamawiania książek przez Internet ze strony domowej, podkreśliło to ponad 68% badanych,  w tym: (73% PK, 71% L, 65 % PL, 32% J).Często korzysta z tej usługi ponad 25%, rzadko około 14% respondentów.
Nie korzysta (nie ma świadomości) tylko 14.5% badanych, w tym ( 32% J, 29% L, 22% PL, 7% PK).


6. Z jakich dostępnych w katalogu komputerowym OPAC akcji korzysta Pan/i najczęściej?

Pozytywnie oceniono moduł zamawiania dokumentów OPAC, z którego korzysta 80% użytkowników (88% PK, 77% PL, 59% L, 40% J), samodzielnie prolonguje 40% badanych (38% J, 36% PK, 33% L, 29% PL); zaś rezerwuje 26% respondentów (55% J, 39% PL, 21% PK, 6% L); 12% użytkowników śledzi historię konta (15% L, 13% PK, 11% PL).
W świetle ankiety ponad 9% badanych nie umie korzystać z katalogu komputerowego i wymaga pomocy bibliotekarza.


7. Z jakich form pomocy w poszukiwaniu informacji korzysta Pan/i najczęściej?

 Podjęto różne formy szkolenia i informacji zachęcającej użytkowników do korzystania z systemu elektronicznego; zostały one zauważone przez czytelników. Najwięcej uznania (potrzeba) uzyskała indywidualna pomoc bibliotekarza - 70% ( 81% L, 74% PL, 56% PK, 33% J); ponad 45% korzystało z instrukcji na stronie internetowej (56% L, 43% PK, 39% PL, 18% J); ok. 18% z instrukcji wyszukiwawczych ( 30% PK, 17% PL, 3% L); ok. 9% w ramach szkoleń zbiorowych ( 23% PL,  6% L, 4% J, 1,3% PK), a tylko 5 % z informacji wizualnej jak plansze; o innych formach np. telefon wypowiedziało się ok. 37% badanych    w Jarosławiu.


8. Najczęściej korzysta Pan/i z kryteriów wyszukiwawczych:

 Bardzo ważne pytanie, badające częstotliwość korzystania z poszczególnych kryteriów wyszukiwania w katalogu komputerowym pokazało, że większość badanych ograniczało swoje poszukiwania do dwóch indeksów: autorskiego 36% (43% PL, 38% PK, 33% L, 24% J) i tytułowego 50% (87% L, 76% J, 63% PL, 15% PK); czyli czytelnicy poszukują konkretnej pozycji, znają wiec nazwisko autora lub tytuł poszukiwanej książki.
Wyniki wskazują na małą wśród innych kryteriów popularność wyszukiwania poprzez hasła przedmiotowe – ogółem 23% badanych (39% PL, 26% PK, 13% L). Literatury na określony temat poszukują osoby piszące referat, prace magisterską, maturalną, czy zaznaczenie przez 23 % opcji korzystania z kryterium przedmiotu można (po rocznym korzystaniu z katalogów komputerowych) uznać za wynik zadowalający?
Inne kryteria wskazało 6% badanych (może to być np.: seria wydawnicza, czy opis bibliograficzny?).


9. Co utrudnia Panu/i wyszukiwanie za pomocą haseł przedmiotowych?

 Wielu badanych nie posiada umiejętności poprawnego formułowania własnych zainteresowań – potrzeb informacyjnych w języku haseł przedmiotowych – w 45% dotyczy to sformułowania tematu (42% L, 39% PL, 36% PK, 33% J); w 36% powiązań hierarchicznych funkcjonujących w systemie informacyjno-wyszukiwawczym (36% PL, 33% J, 26% PK, 24% L); 16% zawężania tematu wg określników (33% J, 26% PL, 19% L, 15% PK). Uzyskane odpowiedzi potwierdziły, że brakuje wiedzy, iż system odsyła do wariantów hasła (indeks przedmiotowy). Konsekwencją tej niewiedzy mogą być różnego rodzaju niepowodzenia w poszukiwaniach. Do najważniejszych czynników mających wpływ na sposób wyszukiwania poprzez hasła przedmiotowe należy przede wszystkim wiedza  o dziedzinie, w obrębie której użytkownicy poszukują potrzebnych informacji i wiedza o zasadach budowy języka  informacyjno – wyszukiwawczego, a także brak doświadczeń w operowaniu katalogiem przedmiotowym (nie było w sieci bibliotek pedagogicznych).

10. W jaki sposób najczęściej wyszukuje Pan/i informacje?
Najbardziej rozpowszechnioną formą wyszukiwania jest wyszukiwanie wg indeksów formalnych, jak autor, tytuł… - 81% badanych (85% PK, 78% PL, 72% J, 70% L); strategie wyszukiwawcze tworzy zaledwie 16% użytkowników (28% J, 24% PL, 12% PK, 4% L); natomiast 11% poszukuje nowości, w tym 44% L, 2% PK, 1% PL).

11. Jak efektywne jest Pana/i zdaniem wyszukiwanie literatury na dany temat z użyciem katalogu komputerowego?
Z odpowiedzi na pytania odnoszące się do oceny wyników poszukiwań wynika, że zdecydowanie dominuje grupa, która jest zadowolona z efektów. 61% użytkowników uznała że w 60 procentach uzyskuje potrzebną literaturę (74% L, 60% PL, 56% PK, 55,3% J); zaś 18% uważa, że znajduje odpowiedzi w 100 procentach przypadków (30% PK, 14% PL, 8% L). Ponad 18% uważa także, że znajduje odpowiedzi w 40%, w tym ( 45% J, 28% J, 13% L, 9% PK).

12. Wymień zalety katalogu komputerowego OPAC:
Spośród 350 ankietowanych odpowiedzi na to pytanie udzieliło 239 osób, czyli 68,3 %. Czytelnicy zwracali uwagę przede wszystkim na:

  • szybkość dostępu do katalogu (27,7% ),
  • możliwość wyszukiwania i zamawiania książek z domu (18.8%),
  • dostępność do katalogu (11,7),
  • prostota systemu i łatwość obsługi (7,7%).

Wymienione zalety katalogu wskazywali głównie studenci (ok. 60% wszystkich odpowiedzi), doceniają te walory również nauczyciele szkół podstawowych i gimnazjalnych, potem uczniowie i inni czytelnicy. Pozostałe zalety katalogu wskazane przez osoby ankietowane oraz skomentowane przez bibliotekarzy to:
  • obsługa i kontrola własnego konta bibliotecznego,
  • określenie statusu książki,
  • oszczędność czasu,
  • możliwość przeszukiwania katalogów innych bibliotek, co wpłynęło na wzrost wypożyczeń międzybibliotecznych (tę zaletę wskazali głównie studenci w Lubaczowie).


Wnioski:
  • Niewątpliwie dobra biblioteka to biblioteka dobrze zaopatrzona. Jednakże do właściwej oceny zbiorów danej biblioteki niezbędne są umiejętności i doświadczenie w wyszukiwaniu informacji.
  • Wyniki badań są bardzo ważne dla praktyki bibliotecznej. Musimy wiedzieć jaką mentalnością charakteryzuje się użytkownik naszej biblioteki, czy jest tradycyjnym czytelnikiem, pragnącym skorzystać z wiedzy, pomocy bibliotekarza podczas poszukiwań literatury, czy może oczekuje szybkiej i wyspecjalizowanej informacji oraz dostępu do nowych technologii – różnych baz danych.
  • Istotnym kryterium podziału jest stopień zaangażowania użytkownika w sam proces usługi np.: korzystanie z katalogu komputerowego z domeny domowej, samodzielna prolongata, rezerwacja zbiorów. Wyniki ankiety pokazały, że właśnie studenci są najbardziej aktywnymi użytkownikami systemu - znają go i nie oczekują pomocy bibliotekarza.
  • Czy użytkownik przygotowany jest by dobrze wykorzystać nowoczesną ofertę biblioteki? Większość badanych często odwiedza bibliotekę – głównie wypożyczalnię, ale poszukuje informacji wg indeksów formalnych – tytuł, autor. W świetle ankiety niewielu samodzielnie buduje strategie wyszukiwawcze; także brakuje doświadczenia w zaawansowanym korzystaniu z oferty katalogu przedmiotowego.
  • Czy katalog komputerowy jest łatwą formą wyszukiwania informacji? Użytkownik bibliotek pedagogicznych jest świadomy jego zalet i korzysta z wszystkich opcji wyszukiwawczych, choć (w różnych środowiskach) jeszcze korzysta z pomocy bibliotekarza.
  • Funkcja edukacyjna (instruktażowa) bibliotek pedagogicznych z zakresu systemu informacyjno-wyszukiwawczego PROLIB to ważne zadanie pełnione w roku szkolnym 2008/9.
  • Wyznacznikiem pozycji biblioteki pedagogicznej jest jakość oferty informacyjno-usługowej.

Opracowały:
Stanisława Cebula
Katarzyna Rudnicka

Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka
im. Józefa Gwalberta Pawlikowskiego w Przemyślu